Κεφάλαιο Α΄: Τα εσωτερικά σχίσματα τών Γ.Ο.Χ.
θ΄. Οι χειροτονίες των Ματθαιικών Γ.Ο.Χ.
Το 1937 οι Βρεσθένης Ματθαίος και Κυκλάδων Γερμανός αποσχίσθηκαν από τους συνεπισκόπους τους δημιουργώντας έτσι το πρώτο σχίσμα στους κόλπους των Γ.Ο.Χ. Πολύ σύντομα όμως τερματίσθηκε και η συνεργασία του Ματθαίου με τον Γερμανό, καθώς και οι δύο ήταν ένθερμοι υποστηρικταί της ζηλωτικής κακοδοξίας, σύμφωνα με την οποία η διακοπή της εκκλησιαστικής κοινωνίας επιτρέπεται ακόμη και για μη δογματικούς λόγους.
Πράγματι, στις 12 Οκτωβρίου 1943 ο Ματθαίος ανακοίνωσε δια σχετικής Εγκυκλίου την δημιουργία ενός νέου σχίσματος. Ο Ματθαίος και οι ομόφρονές του διέκοψαν την εκκλησιαστική κοινωνία με τον Κυκλάδων Γερμανό, τον οποίο κατηγορούσαν για πολλά, αλλά ασήμαντα παραπτώματα, μερικά από τα οποία ήταν: Ο Γερμανός ήταν διαλλακτικός έναντι των Νεοημερολογιτών, αποκαλούσε νόθα τα συγγράμματα του αγίου Διονυσίου του Αρεοπαγίτου, χειροτονούσε αναξίους κληρικούς, ύβριζε τους κληρικούς και τους πιστούς, έλεγε ασύστολα ψεύδη και παρώτρυνε τους πιστούς να ορκίζωνται64.
Οι ανωτέρω αιτιάσεις ήταν αδιαμφισβήτητα ασήμαντες και εντελώς ανεπαρκείς για να αποτελέσουν λόγο σχίσματος. Πολύ περισσότερο ασήμαντη όμως ήταν η πραγματική αιτία της διαστάσεως των δύο επισκόπων, δηλαδή η διαφωνία τους ως προς τα πρόσωπα που ήθελαν να αναβιβάσουν στο αρχιερατικό αξίωμα65.
Τα αμέσως επόμενα έτη η κατάστασις στην παράταξι των Ματθαιικών επιδεινώθηκε. Η παρατεινομένη αφ ενός αδιαλλαξία τους για ένωσι με τον πρώην Φλωρίνης Χρυσόστομο, αλλά και με τον Κυκλάδων Γερμανό -ο οποίος αποκαλούσε τους Ματθαιικούς «ειδωλολάτρας, αιρετικούς, βλασφήμους και αθέους»66- και το προχωρημένο αφ ετέρου της ηλικίας του ηγέτου τους Ματθαίου ανάγκασαν τον τελευταίο να διαπράξη ένα επιπλέον σοβαρό εκκλησιαστικό ατόπημα. Συγκεκριμένα ο Ματθαίος το 1948 χειροτόνησε μόνος του αρχιερείς, οι οποίοι θα τον διαδέχονταν στην ηγεσία της παρατάξεώς του παραβιάζοντας κάθε σχετικό, ιερό κανόνα και την παραδοσιακή τάξι.
Καθώς είναι γνωστό, «υπό δύο μεν ή και τριών Επισκόπων Επίσκοπος χειροτονείται, κατά τον πρώτο κανόνα των Αγ. αποστόλων, υπό τριών δε το ελάχιστον ψηφίζεται, των υπολοίπων της Επαρχίας Επισκόπων συμψήφων γιγνομένων, εφ όσον δια κατεπείγουσαν ανάγκην ή δια μήκος οδού δεν δύνανται να συνέλθωσιν επί το αυτό»67.
Οι Ματθαιικοί προσπάθησαν να δικαιολογήσουν την ανορθόδοξο πράξι του ηγέτου τους επικαλούμενοι την υπερφίαλη εκκλησιολογία τους. Σύμφωνα με αυτήν, η ματθαιική παράταξις - Εκκλησία «αποτελεί την αδιάκοπον συνέχειαν της Μιας, Αγίας, Καθολικής και Αποστολικής Εκκλησίας του Χριστού, η δε νεοημερολογιτική εκκλησία της Ελλάδος, αλλά και αι παλαιοημερολογιτικαί (Ρωσίας, Ιεροσολύμων, Σινά κλπ.), αι οποίαι συμφύρονται και κοινωνούν με τον Νεοημερολογιτισμόν - Οικουμενισμόν επί ήμισυ αιώνα, εξήλθον της Καθολικής του Χριστού Εκκλησίας και είναι σχισματικοί»68.
Εφόσον λοιπόν όλες οι Ορθόδοξες Τοπικές Εκκλησίες ήταν σχισματικές, οι Ματθαιικοί υποστήριξαν την αλαζονική άποψι ότι το 1948 ο Ματθαίος ήταν ο μοναδικός επίσκοπος της Ορθοδόξου Εκκλησίας69, στον οποίο «Κύριος ο Θεός εις χείρας αυτού εναπέθεσε την Κιβωτόν της ακλινούς Ορθοδοξίας»70. Υπήρχε δηλαδή σοβαρός κίνδυνος να αποθάνη ο Ματθαίος και να απομείνη η Εκκλησία του Χριστού άνευ ποιμένων. Βλέποντας λοιπόν ο Ματθαίος «την παντελή έλλειψιν της Εκκλησίας από Επισκόπους, προέβη μόνος του εις χειροτονίαν»71 επισκόπων, «επιζητών την διασφάλισιν της Αποστολικής Διαδοχής εις την Ορθόδοξον Εκκλησίαν»72 του Χριστού!
Οι ανωτέρω ματθαιικές απόψεις είναι, πιστεύουμε, εντελώς εσφαλμένες. Άλλωστε, και αν ακόμη δεχθούμε ότι όλοι οι νεοημερολογίται επίσκοποι, καθώς και οι παλαιοημερολογίται επίσκοποι που κοινωνούσαν με τους Νεοημερολογίτας ήταν σχισματικοί, εν τούτοις δεν είναι δυνατόν να αγνοήσουμε την ύπαρξι του πρώην Φλωρίνης Χρυσοστόμου και του Κυκλάδων Γερμανού, με τους οποίους ο Ματθαίος βρισκόταν σε διάστασι για μηδαμινούς λόγους.
ι΄. Αναληθείς οι ιστορικές μαρτυρίες περί χειροτονίας επισκόπου υφ ενός επισκόπου
Προκειμένου να δικαιολογήσουν τις χειροτονίες του ηγέτου τους, οι Ματθαιικοί επικαλέσθηκαν επίσης παλαιότερες, παρόμοιες περιπτώσεις χειροτονίας επισκόπου από ένα επίσκοπο, από αυτές που (δήθεν) συναντώνται στην Εκκλησιαστική Ιστορία. Αναφέρουμε χαρακτηριστικά δύο από αυτές, οι οποίες είναι αρκετές για να αποδείξουν την ανειλικρίνεια και το ανορθόδοξο, εκκλησιαστικό φρόνημα των Ματθαιικών.
Οι Ματθαιικοί αναφέρουν την περίπτωσι του επισκόπου Ζαρνάτας Γαβριήλ, ο οποίος το 1825 «εχειροτόνησε μόνος του τρεις Επισκόπους, τους Μηλέας, Μαΐνης και Πλάτζης, το δε 1832 εχειροτόνησε και τέταρτον τον Ανδρουβίτσης Προκόπιον καίτοι επί της εποχής ταύτης υπήρχον και έτεροι Ορθόδοξοι Επίσκοποι των οποίων ουδέ καν την γνώμην εζήτησεν ο Γαβριήλ... Ουχί δε μόνον τους τρεις επί πολέμου χειροτονηθέντας ανεγνώρισεν η Ι. Σύνοδος» της Ελλαδικής Εκκλησίας, καταλήγουν οι περίφημοι θεολόγοι, «αλλά και τον Γαβριήλ, μετά διετίαν, εσυγχώρησε και τον Προκόπιον αποκατέστησε»73.
Οι Ματθαιικοί δανείσθηκαν τα ανωτέρω στοιχεία από τον β΄ τόμο των σωζομένων εκκλησιαστικών συγγραμμάτων του Κωνσταντίνου Οικονόμου του εξ Οικονόμων, παρέλειψαν όμως τα εξής σημαντικά:
Ο Ζαρνάτας Γαβριήλ καθαιρέθηκε το 1834 από την Ιερά Σύνοδο, επειδή χειροτόνησε «παρ' ενορίαν και παρ' άδειαν εκκλησιαστικήν ή πολιτικήν»74 τους ανωτέρω επισκόπους. Καθώς όμως εξιστορεί ο ιερός Κωνσταντίνος, ο Γαβριήλ δεν χειροτόνησε μόνος του τους τρεις πρώτους επισκόπους, αλλά «μετ άλλων δύω της Μάνης επισκόπων»75, τους οποίους η Ιερά Σύνοδος δεν καθαίρεσε («παραλιπούσα τους άλλους δύω τους μετ αυτού -του Γαβριήλ- συγχειροτονήσαντας»76). Ο Γαβριήλ δεν χειροτόνησε μόνος του ούτε τον Ανδρουβίτσης, όπως ψευδώς ισχυρίζονται οι Ματθαιικοί, αλλά μαζί με άλλους δύο επισκόπους, σύμφωνα και πάλι με τις σαφέστατες μαρτυρίες του ιερού Κωνσταντίνου: «Επίσης λοιπόν ήμαρτον και οι τότε μετ' αυτού (του Γαβριήλ) τον Ανδρουβίτσης συγχειροτονήσαντες άλλοι δύω Επίσκοποι»77.
Οι Ματθαιικοί αναφέρουν επίσης και τα εξής απίστευτα: «Κατ αυτόν τον τρόπον εχειροτονήθη και ο Μέγας Φώτιος, ο Ομολογητής, πατριάρχης Κωνσταντινουπόλεως υπό μόνου του Επισκόπου Συρακουσών Γρηγορίου του Ασβεστά εν έτει 857-858»78. Πρόκειται για μεγάλο ψεύδος και παράτολμη συκοφαντία του μεγάλου αυτού Ομολογητού, ο οποίος δεν είχε κανένα λόγο να χειροτονηθή παράνομα από ένα μόνο επίσκοπο. Οι Ματθαιικοί αναμφίβολα υπερέβησαν ακόμη και τους Λατίνους στην συκοφαντία κατά του αγίου Φωτίου, καθώς αυτοί ουδέποτε ισχυρίσθηκαν κάτι παρόμοιο. Είναι άλλωστε σε όλους γνωστό, ότι κατά την χειροτονία του Αγίου «ετηρήθησαν οι συνήθεις εν Βυζαντίω κανονικοί τύποι, ήτοι εξελέγη υπό συνόδου»79. Στην χειροτονία δε του Αγίου «συμμετέσχε και ο αρχιεπίσκοπος Γρηγόριος Ασβεστάς με άλλους δύο επισκόπους... Στην χειροτονία του ι. Φωτίου συμμετείχαν βεβαίως και ιγνατιανοί επίσκοποι, οι οποίοι τον είχαν προτείνει»80.
ια΄. Η χειροθεσία των Ματθαιικών από την Σύνοδο των Ρώσων της Διασποράς
Δέκα έτη μετά τις παράνομες χειροτονίες του Ματθαίου η παράταξίς του αριθμούσε δεκατρείς αντικανονικούς επισκόπους, οι οποίοι προσπαθούσαν με κάθε τρόπο να αποδείξουν την κανονικότητά τους. Οι Ματθαιικοί είχαν αποδεχθή μόνο μία, απλή, «Διοικητικήν υποδικίαν» των χειροτονιών τους «ενώπιον Κανονικής Ορθοδόξου Συνόδου»81, χωρίς όμως αυτό να σημαίνη, ότι υπήρχε καμμία πιθανότητα να παραδεχθούν ποτέ, ότι οι αρχιερείς τους δεν «είχον την Αρχιερωσύνην πλήρη και τελείαν απ' αυτής της στιγμής της χειροτονίας των»82. Παρά ταύτα εντελώς ξαφνικά κατά το έτος 1971 η ματθαιική παράταξις έθεσε το ζήτημα της κανονικότητος των χειροτονιών της στην κρίσι της Συνόδου των Ρώσων της Διασποράς, αδιαφορώντας «δια το παιζόμενον θέατρον εις βάρος της όλης θεολογικής εμφανίσεως και προβολής του αγώνος»83.
Οι Ρώσοι μετά την αυθαίρετη παρέμβασί τους στο εσωτερικό των Φλωρινιακών και την τέλεσι των αντικανονικών χειροτονιών του Ακακίου και των συνεπισκόπων του έσπευσαν να κάνουν ένα επιπλέον τραγικό λάθος. Θεώρησαν τους εαυτούς τους ως υπερσύνοδο και, χωρίς να συνεννοηθούν, ως ώφειλαν, με τους Φλωρινιακούς, με τους οποίους είχαν προ δύο ετών επίσημα ενωθή, ανέλαβαν να ρυθμίσουν και το πρόβλημα των Ματθαιικών. Οι Ρώσοι λοιπόν αποφάσισαν να ενωθούν και με τους Ματθαιικούς, αφού προηγουμένως χειροθέτησαν (ή σύμφωνα με άλλους αναχειροτόνησαν84) τους δύο επισκόπους που είχαν μεταβεί στις Η.Π.Α. εκ μέρους της ματθαιικής ηγεσίας.
Οι Ρώσοι έθεσαν στους Ματθαιικούς δύο απαραιτήτους όρους για την ένωσί τους αυτή. Κατ' αρχήν απαίτησαν από τους δύο ανωτέρω επισκόπους να χειροθετήσουν, μόλις επιστρέψουν στην Ελλάδα, τους υπολοίπους συνεπισκόπους τους, καθώς και τους κληρικούς που είχαν χειροτονηθή αντικανονικά από αυτούς. Οι Ρώσοι ζήτησαν επίσης από τους Ματθαιικούς να ενωθούν πάση θυσία με την φλωρινιακή παράταξι, πράγμα φυσικά που ποτέ δεν έπραξαν.
Η ματθαιική ηγεσία αποδέχθηκε με μεγάλη ικανοποίησι την τέλεσι της χειροθεσίας από την Ρωσική Σύνοδο υποστηρίζοντας στο επίσημο δημοσιογραφικό της όργανο τα εξής: «Ούτως είη το όνομα Κυρίου ευλογημένον, ότι εν τη δυνάμει Αυτού έλυσε πρόβλημα δυσχερέστατον κατά το ανήκαστον και θείον Αυτού θέλημα επί σωτηρία των ψυχών των απανταχού Γ.Ο.Χ.»85.
Αξίζει να σημειωθή ότι οι Ματθαιικοί δεν απέφυγαν να καταφερθούν με δριμύτητα και εναντίον των αντιπάλων τους Φλωρινιακών, για τους οποίους ισχυρίσθηκαν, ότι «αρνούμενοι την κανονικότητα των χειροθεσιών μας υπό της Αγίας και Ιεράς Συνόδου των Ρώσων της Διασποράς απώλεσαν την θείαν χάριν με το αιτιολογικόν ότι ο διαφωνών εις τας Πανορθοδόξους Συνόδους ή τοπικάς και αντιστρατευόμενος προς τας αποφάσεις αυτών αυτομάτως εκπίπτει της θείας χάριτος»86.
Η ανωτέρω απρόσμενη ενέργεια των Ματθαιικών προκάλεσε ομολογουμένως μεγάλη έκπληξι και φανέρωσε την ανειλικρίνεια και αλαζονεία τους για τους εξής σημαντικούς λόγους:
1. Οι Ματθαιικοί δέχθηκαν το 1971 να χειροθετηθούν, παρά το ότι το θεολογικό τους επιτελείο αγωνιζόταν από το 1948 να αποδείξη –με ανίσχυρα και διαστρεβλωμένα, κατά την γνώμη μας, θεολογικά και ιστορικά επιχειρήματα- τόσο στην Εκκλησία της Ελλάδος όσο και στους Φλωρινιακούς την κανονικότητα των χειροτονιών του ηγέτου τους.
2. Οι Ματθαιικοί δέχθηκαν να χειροθετηθούν από τους Ρώσους, οι οποίοι έως το τέλος της δεκαετίας του 1960 κοινωνούσαν με τους Νεοημερολογίτας και τις Εκκλησίες που συμμετείχαν στην Οικουμενική Κίνησι, και συμπροσηύχοντο ακόμη και με τους αιρετικούς. Το δε 1971 οι Ρώσοι:
α΄. Συνέχιζαν να έχουν στην δικαιοδοσία τους ενορίες με το νέο ημερολόγιο87.
β΄. Κοινωνούσαν με τις Ορθόδοξες Τοπικές Εκκλησίες (π.χ. την Εκκλησία της Σερβίας), δηλαδή είτε άμεσα είτε έμμεσα με τους σχισματικούς Νεοημερολογίτας88.
γ΄. Μνημόνευαν όλους τους Ορθοδόξους πατριάρχας, παρά το ότι ήταν «Οικουμενισταί και έχουν υιοθετήσει το νέο ημερολόγιο»89.
δ΄. Κοινωνούσαν πλήρως με τους σχισματικούς, κατά τους Ματθαιικούς, Φλωρινιακούς.
ε΄. Δεν είχαν ποτέ διακηρύξει επίσημα, ότι τα Μυστήρια των Νεοημερολογιτών στερούνται της αγιαστικής Χάριτος.
3. Οι Ματθαιικοί λησμόνησαν τις φοβερές κατηγορίες που είχαν εξαπολύσει προ δεκαετίας κατά της Ρωσικής Διασποράς με αφορμή τις χειροτονίες των Φλωρινιακών επισκόπων. Οι Ματθαιικοί χαρακτήριζαν τους Ρώσους λατινόφρονας, κακοδόξους και θεομπαίκτας90, και ωμιλούσαν «δια το ανόσιον έγκλημα της μετακλήσεως του λατινόφρονος καθηρημένου Επισκόπου Λεοντίου και της, δια χειρός τοσούτον εμπεριστάτου πνευματικώς και εστερημένου χάριτος και διαδοχής αποστολικής, ψευδιεράρχου, επισκοποιήσεως ορμαθού μωροδόξων ομοτραπέζων ρασοφόρων... Οι λατινόπηκτοι ψευδεπίσκοποί των, είναι εξ υπαρχής άκυροι, παράνομοι, αντικανονικοί και απόβλητοι»91.
4. Οι Ματθαιικοί απέδειξαν δια της χειροθεσίας τους από τους Ρώσους το μέγεθος του μίσους τους κατά των Φλωρινιακών. Οι Ματθαιικοί δηλαδή κατηγορούσαν σχισματικούς τους Φλωρινιακούς και έβριζαν με τις πλέον αισχρές ύβρεις τον ηγέτη τους, ενώ αυτοί -σε αντίθεσι με τους Ρώσους- από το 1924 ούτε κοινωνούσαν ούτε συμπροσηύχοντο με τους Νεοημερολογίτας.
ιβ΄. Ακύρωσις της πράξεως της χειροθεσίας των Ματθαιικών
Οι Ματθαιικοί προσπαθώντας να δικαιολογήσουν την απότομη μεταστροφή τους κατά το 1971 ισχυρίσθηκαν, ότι δέχθηκαν να ενωθούν με τους Ρώσους και να κριθούν από αυτούς για τους εξής λόγους:
Πρώτον, επειδή οι Ρώσοι αποδέχθηκαν «δια βοής»92 ενώπιον των δύο ματθαιικών επισκόπων την Ορθόδοξο ομολογία τους (περί απουσίας θείας Χάριτος από τα Μυστήρια των Νεοημερολογιτών), και δεύτερον, επειδή οι Ρώσοι διέκοψαν την κοινωνία με τους Νεοημερολογίτας93.
Καθώς ήταν φυσικό πολύ σύντομα αποκαλύφθηκε ότι τίποτε από τα ανωτέρω δεν είχε συμβή. Οι Ρώσοι δηλαδή, όπως προαναφέραμε, ούτε την κοινωνία με τους Νεοημερολογίτας είχαν πλήρως διακόψει ούτε διεκήρυξαν ποτέ επίσημα, ότι τα Μυστήριά τους ήταν άκυρα. Οι Ματθαιικοί λοιπόν βρέθηκαν στην ανάγκη να ζητήσουν από την Ρωσική Σύνοδο «να μη παρεκκλίνη, να μη κοινωνή μετά του Νεοημερολογιτισμού και να μη δέχηται αυτών τα μυστήρια»94.
Η απάντησις της Ρωσικής Συνόδου ήταν άμεση και σαφής. Οι Ρώσοι ισχυρίσθηκαν, ότι δεν θεωρούν τους εαυτούς τους αρμοδίους να αποφαίνωνται «σχετικώς με την παρουσίαν ή μη ύπαρξιν χάριτος μεταξύ των νεοημερολογιτών»95. Οι Ματθαιικοί απήντησαν με την σειρά τους στους Ρώσους με άμεση αποκήρυξι και διακοπή της εκκλησιαστικής κοινωνίας μαζί τους96 (1976) αδιαφορώντας για το ζήτημα της χειροθεσίας, διότι, κατ αυτούς, «ουδέν μάς προσέθεσεν ή μας αφήρεσεν»97. Τέλος οι Ρώσοι ανταπήντησαν ότι, εφόσον οι Ματθαιικοί δεν αποδέχονται την Ορθοδοξία τους και την εκκλησιαστική κοινωνία μαζί τους, τότε και η πράξις της χειροθεσίας του 1971 καθίσταται άκυρη.
Σχεδόν ταυτόχρονα οι Ρώσοι αναγκάσθηκαν να διακόψουν την κοινωνία και με τους Φλωρινιακούς απογοητευμένοι προφανώς από την πολυδιάσπασι και την ανειλικρίνειά τους.
Τα αμέσως επόμενα έτη οι Ματθαιικοί διεκήρυξαν επίσημα και τα εξής απίστευτα: «Η απόφασις των Ρώσων (του 1971) είναι αντορθόδοξος πράξις»98. «Ναι, ως απεκαλύφθη, η πράξις του 1971 (η χειροθεσία) αποτελεί ληστρικήν πράξιν προκατασκευασμένην υπό των εχθρών της Εκκλησίας»99. Βλέποντας την ανειλικρινή και αντιφατική πορεία της ματθαιικής ηγεσίας, καθώς και την «νέαν περιπέτειαν των χειροτονιών» της το ποίμνιο των Ματθαιικών έθετε με εύλογη αγανάκτησι τα κατωτέρω ερωτήματα: «Ποιοί εχθροί άγιοι Συνοδικοί;... Ποιοί εχθροί της Εκκλησίας σας άγουν και σας φέρουν κατά τοιούτον απαράδεκτον τρόπον, ώστε την πράξιν της αναγνωρίσεώς Σας το 1971 και επόμενα να αναγνωρίζετε ως Θεοείκελλον και σήμερον να καλείτε ληστρικήν;»100
Αξίζει να σημειωθή ότι το πρωτοφανές στην Εκκλησιαστική Ιστορία ζήτημα της χειροθεσίας των Ματθαιικών απασχόλησε σοβαρά την παράταξι αυτή και κατά τα επόμενα έτη. Οι διαφωνίες και αντεγκλήσεις μεταξύ αυτών που την αποδέχονταν και αυτών που την καταδίκαζαν απερίφραστα101, απετέλεσαν μία από τις κυριώτερες αφορμές νέων εσωτερικών σχισμάτων και διασπάσεων.
64. Περιοδικό Κήρυξ Γνησίων Ορθοδόξων, τεύχος 60, σελ. 342-344.
65. Χριστοδούλου Κ. Παρασκευαΐδου, ένθ ανωτ. σελ. 271.
66. Περιοδικό Κήρυξ Γνησίων Ορθοδόξων, τεύχος 77, σελ. 198.
67. Χριστοδούλου Κ. Παρασκευαΐδου, ένθ ανωτ. σελ. 335.
68. Περιοδικό Κήρυξ Γνησίων Ορθοδόξων, τεύχος 47-48, σελ. 360.
69. Ένθ ανωτ. Τεύχος 110, σελ. 49.
70. Ανδρέου Πατρών, Ματθαίος αρχιεπίσκοπος της Εκκλησίας των Γ.Ο.Χ., σελ. 81.
71. Περιοδικό Κήρυξ Γνησίων Ορθοδόξων, τεύχος 115, σελ. 218.
72. Ένθ ανωτ. Τεύχος 240-241, σελ. 15.
73. Ένθ ανωτ. Τεύχος 104, σελ. 214-215.
74. Κωνσταντίνου Οικονόμου του εξ Οικονόμων, Τα σωζόμενα εκκλησιαστικά συγγράμματα, τόμος β΄, σελ. 284.
75. Ένθ ανωτ. σελ. 18.
76. Ένθ ανωτ. σελ. 19, 285.
77. Ένθ ανωτ. σελ. 286.
78. Περιοδικό Κήρυξ Γνησίων Ορθοδόξων, ένθ ανωτ.
79. Β. Στεφανίδου, Εκκλησιαστική Ιστορία, § 22, σελ. 347.
80. Β. Φειδά, Εκκλησιαστική Ιστορία, τόμος β΄, σελ. 101.
81. Περιοδικό Εκκλησιαστική Παράδοσις, φύλλο 14, σελ. 26.
82. Εκκλησίας Γ.Ο.Χ. Ελλάδος, Διάλογος εν αγάπη και αληθεία δια την εν Χριστώ ένωσιν, σελ. 67.
83. Θεοδωρήτου μοναχού, το ημερολογιακόν σχίσμα δυνάμει η ενεργεία;, σελ. 14.
84. Επιφανίου Θεοδωροπούλου, τα δύο άκρα, σελ. 191-192.
85. Περιοδικό Κήρυξ Εκκλησίας Ορθοδόξων, Οκτώβριος 1971, σελ. 17-18.
86. Περιοδικό Εκκλησιαστική Παράδοσις, ένθ ανωτ.
87. Χριστοδούλου Κ. Παρασκευαΐδου, ένθ ανωτ. σημείωσις 75, σελ. 348-349.
88. Επιφανίου Θεοδωροπούλου, ένθ ανωτ. σελ. 189-190.
89. Περιοδικό Κήρυξ Γνησίων Ορθοδόξων, τεύχος 74, σελ. 50.
90. Περιοδικό Κήρυξ Εκκλησίας Ορθοδόξων, Ιούνιος 1963, σελ. 4, 6, και Μάρτιος 1971, σελ. 9.
91. Ένθ ανωτ. Οκτώβριος 1962, σελ. 3.
92. Ιωάσαφ Ανάγνου, Βίγλα Ορθοδοξίας, σελ. 15.
93. Περιοδικό Κήρυξ Γνησίων Ορθοδόξων, τεύχος 74, σελ. 48.
94. Ένθ ανωτ.
95. Ιωάσαφ Ανάγνου, ένθ ανωτ. σελ. 27.
96. Περιοδικό Ορθόδοξος πνοή, τεύχος 136, σελ. 153.
97. Εκκλησίας Γ.Ο.Χ. Ελλάδος, Διάλογος εν αγάπη και αληθεία δια την εν Χριστώ ένωσιν, σελ. 81.
98. Περιοδικό Εκκλησιαστική Παράδοσις, ένθ ανωτ. σελ. 27.
99. Εκκλησίας Γ.Ο.Χ. Ελλάδος, ένθ ανωτ. σελ. 82.
100. Περιοδικό Εκκλησιαστική Παράδοσις, ένθ ανωτ.
101. Περιοδικό Κήρυξ Γνησίων Ορθοδόξων, τεύχος 236, σελ. 233-235.
Έκ τού βιβλίου : « Τό σχίσμα τού ζηλωτικού Παλαιοημερολογιτισμού ». Αρχιμανδρίτης Βασίλειος Παπαδάκης .
